کماندار

محقق و نويسنده : صديقه کاشاني گهر

با بررسي متن هاي تخصصي درباره تيراندازي با کمان ، اطلاعات متنوعي مي توان به دست آورد. بخش عمده آن مربوط به اخبار ورزشي است . اما هنگامي كه براي مطالعه مسائل عميق تر در خصوص تير و کمان  به كتابخانه هاي تخصصي دانشكده هاي تربيت بدني و فدراسيون ، آکادمي ملي المپيک و برخي از سازمانهاي مربوط به ورزش و حتي اينترنت مراجعه مي كنيم چندان مطلب مهمي بدست نمي آوريم . در برخي موارد مسائل اجتماعي ورزشكاران با  سطح بسيار نازل و يا مسائل رواني و اجتماعي با تأكيد بر مسائل رواني حاكم بر فضاي ورزشي نيز مشاهده مي شود. يعني حجم اندكي به مسائل رواني و اجتماعي مي پردازند. اما در حوزه جامعه شناسي ورزش هيچ گونه تأليفي مشاهده نمي شود. حتي يك عنوان كتاب ترجمه شده نيز در اين زمينه وجود ندارد. از طرف ديگر منابع لاتين با عنوان جامعه شناسي ورزش نيز بسيار معدود است.

اين در حالي است كه فضاي ورزش در اكثر جوامع در سه دهه اخير انديشمندان را متوجه جامعه شناسي ورزش نموده است ورزش و تربيت بدني پديده اي بين رشته اي شامل مديريت، جامعه شناسي، روانشناسي، اقتصاد، سياست، بهداشت و پزشكي است.

 
    ورزش يك پديده اجتماعي يا نهاد اجتماعي است. مثل نهاد آموزش وپرورش، نهاد سياست، نهاد و... به طور طبيعي از سطح خرد تا سطوح كلان داراي شكل، ساختار و ماهيت ويژه خود است. از آنجا كه روابط انساني در آن حاكم است نبايد فقط به بعد فيزيكي آن اهميت داد، بلكه بعد اجتماعي آن نيز بسيار مهم است. مثلاً اين كه در مسابقات تيراندازي با کمان – دو کماندار با هم دست مي دهند نشانه احترام گذاشتن به رقيب است. شما در همين صحنه مي توانيد برنامه هاي آموزشي، تربيتي، تكنولوژيكي و توان مديريتي دو كشور را كه در رفتار ورزشكاران آنها متجلي مي شود، ببينيد. جامعه شناسي نيز پديده هاي اجتماعي را بررسي مي كند و روابط انساني را مي سنجد. جامعه شناسي ورزش فرايندهاي اجتماعي بيروني ورزش را بررسي مي كند. همانگونه كه فرآيندهاي دروني، خصوصيات ذهني افراد و ... را روانشناسي ورزش بررسي مي نمايد.

لذا  ضرورت توجه به جامعه شناسي ورزش در چيست؟ ژرژ گورويچ و مارسل موس شاگردان دوركيم جامعه شناسي را بينش كلي درباره پديده هاي اجتماعي مي دانند كه موضوع آن سطوح مختلف ساختها، سازمانها، تحركات و تغييرات آن در ابعاد گوناگون است .

جامعه‏شناسی ورزش با مفاهیم متعددی از جمله ورزش به مثابه نماد فرهنگی، اجتماعی شدن ورزشی، رسانه‏های ورزشی و خشونت‏های ورزشی، قشربندی ورزشی، ورزش و طبقات و گروه‏های اجتماعی، اوقات فراغت ورزشی، تماشاگران ورزشی، الگوهای ورزشی، وضعیت اجتماعی ورزشکاران، ورزش تجاری و ورزش سیاسی مطرح می‏شود. همچنین در میان مطالب جامعه‏شناسی ورزش، سه مکتب تضادگرایان با تأکید بر زمینه‏ها و پیامدهای منفی ورزش، کارکردگرایان با تأکید بر زمینه‏ها و پیامدهای مثبت ورزش و انتقادگرایان با تأکید بر زمینه‏ها و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی ورزش مطرح هستند. مدل‏های تحلیلی در جامعه‏شناسی ورزش نیز شامل مدل مارکسیستی (با تأکید بر دو عنصر تاریخی)، مدل وبری (با تأکید بر مفاهیم عقلانیت و سازمان یافتگی در مباحث جامعه‏شناسی وبر) و مدل تحلیل هنجاری (با تأکید بر نظریه نوبرت الیاس در مورد پیشرفت فرهنگی در فرآیند هنجارمند شدن جوامع) هستند.

جامعه شناسي ورزش را مي توان مطالعه كنش متقابل مشاركت كنندگان ورزش اعم از ورزشكاران، مربيان و هواداران و سازمان اجتماعي دانست. هدف از اين علم توليد دانشي است كه براي تفسير، فهم و تبيين الگوهاي رفتار انساني و حل مسائل اجتماعي انسان در فعاليت هاي ورزشي مفيد باشد. تبيين جامعه شناختي ورزش نوعي آگاهي است كه به كنش ورزشي با توجه به مسائل عمومي مي نگرد. رفتارهاي پرخاشگرانه و يا انحراف آميز استفاده از داروهاي غيرمجاز و يا ضعف انگيزه و اساساً ناكامي در ميدان هاي ورزشي بخشي مي تواند حاصل عوامل رواني باشد و بخشي پيامد ساختار تيم يا سازمان ورزش باشد. به عبارتي ناشي از تنظيماتي باشد كه سازمان ورزش در جامعه تدارك ديده است. جامعه شناسي ورزش علت هايي را جستجو مي كند كه وراي آگاهي و تجربيات بازيكنان، مربيان و حتي گاه نگرش تك سبب بين كارشناسان ورزشي است.

تحليل جامعه شناختي در منابع و مطبوعات به دليل سختي آن اندك است. زيرا حتي ابتدايي ترين صورت هاي رفتارهاي گروهي بسيار پيچيده است. عناصر وضعيت اجتماعي مانند روندهاي اقتصادي، اجتماعي سياسي و حتي مذهبي و فرهنگي همين طور شناخت اعضاي يك گروه ورزشي نسبت به يكديگر، حقوق و تكاليف و انتظارات نسبت به يكديگر، هماهنگي بين نقش ها، سازگاري، همنوايي، رقابت، تعارض، همكاري و غيره در تحليل جامعه شناختي بايد همزمان شناخته شود.

در جامعه شناسي ورزشي ادبيات غني در مورد گروه ها، انواع آنها و فرايند هاي درون گروهي وجود دارد كه در برخي از حوزه هايي كه از رفتارهاي گروهي گريزي نيست همچون اقتصاد، سياست، از اين ادبيات غني بهره هاي فراوان گرفته شده است. توفيق بسياري از اين فعاليت ها مرهون بينش جامعه شناختي مديران آنان است.

اساساً جامعه شناسي مي تواند براي هر نوع مسئوليت شغلي كمك ارزنده اي عرضه كند. دستيابي به دانش شناخت جامعه و فرايندهاي اجتماعي ورزش مقدمه ايفاي نقش سازندگي در قلمرو ورزش است. جامعه شناسي ورزش با طرح «بينش جامعه  شناختي» در چارچوب ورزش نشان مي دهد توفيقات ورزشي وابسته به خواست مربي و ورزشكار نيست. نيروهاي اجتماعي و فرهنگي و عملكرد تيم ها و گروه هاي ورزشي مؤثرند.

با وجود اين كه جامعه شناسي ورزش يكي از گرايشهاي تربيت بدني است اما در اين زمينه تلاش كافي در دانشكده هاي تربيت بدني و حتي علوم اجتماعي مشاهده نمي شود. در صورتي كه دستاوردهاي آن مي تواند بازدارنده و يا به حركت درآورنده فعاليت هاي ورزشي براساس واقعيات و دانش علمي در قالب نظريات جامعه شناسي ورزش باشد.

مطالعه جامعه شناسي ورزش قادر است خواننده را به وراي شناخت عمومي و عادي از ورزش سوق دهد. نگراني در مورد جنبه انتزاعي و نظري جامعه شناسي ورزش به ويژه براي برنامه ريزان و سياستگذاران طبيعي است. نگراني مذكور آن گاه از بين مي رود كه گرايش هاي متنوع جامعه شناسي ورزش در ابعاد نظريه پردازي و روش هاي تحقيق شناسايي گردد. جامعه شناسي عمومي در جامعه شناسي ورزش به دو شاخه تقسيم مي شود:

 رويكرد فارغ از ارزش

 رويكرد هنجاري

رويكرد اول تنها در جستجوي ارضاي علايق و شناخت نظري است و ورزش را همچون ديگر پديده هاي اجتماعي ميداني براي اصلاح، تأييد يا عدم تأييد قضاياي جامعه شناسي تلقي مي كند اما در مقابل رويكرد هنجاري قرار دارد كه دغدغه اش همچون يك مسئول ارزيابي عملكردهاي سازمان ورزش براي بهبود عملكرد آن است. بنابراين جامعه شناسي ورزش مي تواند در بعد كاركردي، شناختي كاملتر از فرايندهاي ورزشي براي مربيان و مديران سازمانهاي ورزشي در سطح خرد و برنامه ريزان و سياستگذاران ورزش در سطح كلان فراهم سازد.

در بررسی علل عدم رشد جامعه‏شناسی ورزش در ایران، مسائلی مانند سوگیری بیشتر جریانات ورزشی به سمت جنبه فیزیولوژیکی به منظور خدمات رسانی بیشتر به ورزش حرفه‏ای، تأثیرپذیری جریان‏ علمی و دانشگاهی از ورزش به جای تأثیرگذاری بر آن، عدم رشد و نبود هماهنگی لازم در مورد گرایش‏های مختلف علوم ورزشی و تسلط جریان سنتی جامعه‌شناسی و کم‌توجهی آن به حوزه‌های مختلف اجتماعی، قابل بررسی است. از سوی دیگر ، اگرچه معمولاً هرم ورزشی در دنیا از ورزش پایه و همگانی آغاز شده و به سمت قهرمانی و حرفه‏ای پیش می‌رود؛ اما در ایران صورت معکوس دارد. چنان چه بخش عمده بودجه، امکانات، توجهات و برنامه‏ریزی‏ها در وهله اول متوجه ورزش حرفه‏ای بوده‏ و در مراحل بعدی به ابعاد دیگری توجه دارد. در عین حال، این هرم معکوس، به دلیل فقر مدیران ورزشی، فقر حرکتی مردم، غوغاسالاری رسانه‏ای، ورزش ویترینی بانوان، گسترش نارضايتي در ورزشکاران  و خواسته هاي نادرست از سوي ورزشکاران  تقویت می‌شود.

تسلط بینش عامیانه و فرهنگ سطحی ورزش از طریق رسانه‏ها، عدم حمایت از منابع مالی و انسانی در توسعه مباحث جامعه‏شناختی ورزش، کمبود پژوهشگران مسلط در حوزه جامعه‏شناسی ورزش، آگاهی اندک متخصصین ورزشی در ابعاد مختلف جامعه‏شناسی ورزش و عدم توجه مدیران ارشد به تحقیقات در حوزه‏ جامعه‏شناسی ورزش را نیز از جمله دیگر عوامل عدم توسعه یافتگی مي باشد ، لذا بر لزوم تقویت کارکردهای مثبت ورزش تيراندازي با کمان در میان ایرانیان با رویکرد کارکردگرایی و از طریق گسترش و توجه به ورزش در مدارس، نقش مؤثر آن در بهداشت و سلامت عمومی، تقویت هویت ملی و همبستگی جمعی، تأمین نیروی انسانی سالم و کمک به توسعه اقتصادی، همزیستی مسالمت آمیز با سایر اقوام و ملل بشری بايد تاکید کرد.

در جامعه شناسی ورزش گفته می‌شود که اگر چه حرکت لازمه ورزش است اما کافی نیست و به همراه آن، مواردی از قبیل تمرین، هنر و زیبایی، هنجار، قانون، تربیت و رقابت نیز وجود دارند که در نهایت مجموعه یکپارچه‌ای را با نام ورزش تشکیل می‌دهند.

جامعه شناسی ورزشی و اجتماعی تئوری  در واقع ارائه دیدگاههای پژوهش حاضر از دانشمندان بزرگ ورزش و جامعه شناسان برجسته در خصوص مسایل وابسته به جامعه شناسی ورزش است . تئوری های معاصر ، تاریخی و اجتماعی و اعمال این تئوری را به موضوعات جاری در ورزش ، مانند مواد مخدر و بهبود عملکرد ، جنس ، نژاد و مسائل هویت ، و نقش مذهب در ورزش تبيين مي کند.

به طور كلي ورزش به عنوان يك پديده داراي كاركردهاي اجتماعي مختلفي مي باشد كه شناخت اين كاركردها و نحوه تعامل آنها با پديده هاي اجتماعي مي تواند براي مديران و برنامه ريزان در سطح خرد، مياني و كلان در بعد نظري به عنوان راهنما و در بعد عملي به عنوان مشكل گشا مطرح گردد

منابع :

1.      عباس تيموري آسفيچي ، درامدی بر جامعه شناسی ورزش ،  فصلنامه  فصل نو

2.      عليرضا سميعي ، جامعه شناسي ورزش ، روزنامه ايران 23/3/86

3.      مجيد آخوندي ، جامعه شناسي ورزش ، روزنامه همشهري 13/10/82

book : Sociology of Sport and Social Theory  by Earl Smith .4

۵. جزوه آموزشي آکادمي ملي المپيک